Single.php

Content-single.php

Prof. Tadeusz Trajdos: Ks. Józef Panaś – kapelan Legionów, przeciwnik Piłsudskiego i człowiek niezłomny

ks-panas

Wtorek 28 maja, godz. 19.00, Warszawa, ul. Kopernika 30, sala nr 325, III piętro ZAPRASZAMY na spotkanie z prof. Tadeuszem Trajdosem.

 

ŻYCIORYS

Józef Panaś (ur. 23 listopada 1887 w Odrzykoniu, zm. (prawdopodobnie) 4 kwietnia 1940 we Lwowie) – kapelan Legionu Wschodniego, kapelan i dziekan II Brygady Legionów Polskich, superior Polskiego Korpusu Posiłkowego, superior polowy Legionów Polskich, proboszcz Wojska Polskiego, kapelan Związku Hallerczyków, członek Rady Naczelnej PSL”Piast”, Rady Naczelnej i Naczelnego Komitetu Wykonawczego Stronnictwa Ludowego, prezes Komisji Gospodarczej SL we Lwowie, członek Zarządu Małopolskiego Towarzystwa Rolniczego, redaktor naczelny Gazety Grudziądzkiej, działacz Związku Walki Zbrojnej, publicysta, pamiętnikarz, społecznik.

Dzieciństwo i młodość
Urodzony w rodzinie chłopskiej o tradycjach patriotycznych; był synem Szymona i Tekli z domu Guzek. Ojciec początkowo należał do Związku Stronnictwa Chłopskiego, potem był zwolennikiem ks. Stanisława Stojałowskiego, dobrego znajomego rodziny. Od I do III klasy w latach 1899 do 1902 uczył się w C. K. Gimnazjum w Sanoku. W 1907 zdał egzamin dojrzałości z odznaczeniem w C. K. Gimnazjum z wykładowym językiem polskim w Przemyślu (w jego klasie był Adam Remiszewski). W Przemyślu kontynuował naukę w Wyższym Seminarium Duchownym, gdzie 29 czerwca 1911 r. przyjął święcenia z rąk biskupa przemyskiego Józefa Sebastiana Pelczara. Następnie był wikariuszem w Dublanach i prefektem szkoły wydziałowej w Dobromilu. W tym czasie został członkiem Drużyn Bartoszowych i Sokoła.

Działalność legionowa

Nabożeństwo dla żołnierzy Legionów Polskich i dla młodzieży polskiej, autorstwa księdza Józefa Panasia, wydane w Krakowie w 1915
Wybuch I wojny światowej 1914 zastał go w księstwie Anhalt w Niemczech, skąd powrócił by walczyć o niepodległość Polski. W 1914 został mianowany kapelanem Legionów Polskich. W latach 1914–1918 przemierzył wraz z legionami front w Karpatach, Bukowinie, Besarabii, na Wołyniu i Litwie. Był oficerem prowiantowym i menażmajstrem, przede wszystkim jednak duchownym. Opiekował się także pobojowiskami legionowymi na obszarze walk, głównie II Brygady. Do 2 połowy września 1914 r. jako kapelan związany był z 2 pułkiem piechoty, wchodzącym w skład Legionu Wschodniego. Następnie został mianowany na stanowisko kapelana całego Legionu. Dalszy szlak odbywał z 3 pułkiem piechoty Legionów Polskich, pod dowództwem mjr. Józefa Hallera. Brał udział w bitwach pod Nadwórną, Mołotkowem i Pasieczną. W powołanej wiosną 1915 II Brygadzie Legionów Polskich pełnił rolę kapelana 3 pułku piechoty. W czerwcu 1915 był świadkiem szarży pod Rokitną. W 1 połowie sierpnia 1915 objął funkcję szefa referatu spraw duszpasterskich przy Komendzie Legionów, gdzie za zgodą komendanta Józefa Piłsudskiego uporządkował m.in. sprawy metrykalne dotyczące poległych legionistów i ułożył regulamin dla kapelanów wojskowych. Równocześnie od sierpnia 1915 był kapelanem dowodzonego przez ppłk. Bolesława Roję, 4 pułku piechoty III Brygady Legionów Polskich, z którym brał udział w bitwie pod Kuklami. W listopadzie 1915 został ranny pod Polską Górą. W lipcu 1916 w zastępstwie kapelana 5 pułku piechoty I Brygady Legionów Polskich uczestniczył w bitwie pod Kostiuchnówką. W grudniu 1916 odzyskał dla potrzeb Legionów były kościół garnizonowy w Warszawie (późniejsza Katedra Polowa Wojska Polskiego) i kierował przez krótki czas, jego odnową. 20 grudnia 1916 został powołany na stanowisko superiora polowego Legionów, co oznaczało zwierzchnictwo nad wszystkimi kapelanami legionowymi i całym duchowieństwem we wszystkich brygadach. W okresie kryzysu przysięgowego w lipcu 1917 opowiedział się za pozostaniem II Brygady Legionów przy boku państw centralnych i za jej podporządkowaniem Tymczasowej Radzie Stanu. Od 2 połowy września 1917 był superiorem Polskiego Korpusu Posiłkowego. W lutym 1918 w proteście wobec postanowień Traktatu Brzeskiego, współorganizował spisek oficerów Polskiego Korpusu Posiłkowego (którego trzon stanowili żołnierze II Brygady): Józefa Hallera, Norberta Okołowicza, Michała Roli-Żymierskiego, Romana Góreckiego i Włodzimierza Zagórskiego, w celu przebicia się tego Korpusu przez front austriacko-rosyjski pod Rarańczą i połączenia z I Korpusem Polskim w Rosji, dowodzonym przez gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego. W konsekwencji zainicjowanego buntu został internowany na Węgrzech i w maju 1918 stał się jednym z trzech głównych oskarżonych w procesie w Marmaros-Sziget. W jego sprawie interweniował u cesarza Karola I Habsburga legat papieski ks. Ratti, przyszły papież Pius XI. 2 października ksiądz został ułaskawiony i kilka dni później wraz z pozostałymi sądzonymi, wypuszczony z więzienia.

Działalność do przewrotu majowego
W listopadzie 1918 uczestniczył w polsko-ukraińskich walkach o Przemyśl; był jednym z organizatorów polskich oddziałów ochotniczych, a od 5 listopada 1918 dowódcą grupy „San”. Następnie do maja 1919 brał udział w walkach o Lwów. Został zweryfikowany ze starszeństwem w stopniu proboszcza (odpowiadający stopniowi podpułkownika) ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919. W lipcu 1919 stał się jednym z głównych inicjatorów powstania Straży Mogił Polskich Bohaterów, która zainicjowała budowę Cmentarza Orląt Lwowskich. Ułożył specjalny statut dla tej organizacji. Podczas wojny polsko-bolszewickiej sprawował funkcję dziekana Naczelnego Dowództwa Wojsk Polskich w Galicji Wschodniej. Uczestniczył w bitwie pod Zadwórzem. Od września 1919 był dziekanem Okręgu Korpusu VI we Lwowie, a od listopada 1921 pełniącym obowiązki szefa duszpasterstwa katolickiego Dowództwa Okręgu Korpusu Nr X w Przemyślu. 3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu proboszcza ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 roku i 9. lokatą w duchowieństwie wojskowym wyznania rzymskokatolickiego. Jego odwaga na polu walki, była wysoko oceniana przez marszałka Józefa Piłsudskiego, który wielokrotnie nagradzał go najwyższymi odznaczeniami wojskowymi.

Działalność polityczna
17 maja 1926 sprzeciwił się publicznie zamachowi stanu Józefa Piłsudskiego, zrzucając odznaczenia podczas mszy, koncelebrowanej w intencji ofiar przez biskupa polowego Wojska Polskiego Stanisława Galla, w Katedrze Polowej Wojska Polskiego w Warszawie. 18 sierpnia 1926 został zwolniony ze stanowiska i pozostawiony w dyspozycji Kurii Biskupiej Wojska Polskiego. 30 września 1927 przeniesiono go w stan spoczynku. Zamieszkał we Lwowie przy ulicy św. Mikołaja 2. Od jesieni 1926 włączył się w działalność Polskiego Stronnictwa Ludowego „Piast”. Należał do najbliższych współpracowników Wincentego Witosa. W 1927 zasiadał w małopolskim Zarządzie Okręgowym PSL Piast, a w 1928 w jego Zarządzie Okręgowym, jako zastępca prezesa tej partii, w Małopolsce Wschodniej. W czerwcu 1930 został wybrany na członka Rady Naczelnej PSL Piast. Uznawany za radykalnego działacza ludowego, opowiadał się za modelem państwa egalitarnego, opartego na fundamencie prawa. Był jednym z przywódców Kongresu Obrony Prawa i Wolności Ludu (jako członek prezydium Kongresu Centrolewu), który odbył się w czerwcu 1930 w Krakowie. Jego program polityczny wykrystalizował się pod wpływem ideologii lewicowej, programu chadeckiego oraz lewego skrzydła agraryzmu. Jako entuzjasta i organizator spółdzielczości, na wzór działającego do dnia dzisiejszego holenderskiego Boerenbondu, opracował w 1927 statut dla wiejskich spółdzielni. We wrześniu 1930 objął stanowisko redaktora Gazety Grudziądzkiej. Na łamach gazety zaproponował powstanie chłopskiego kartelu zbożowo-hodowlanego, który miał za zadanie obronę interesów chłopskich, przed m.in. wygórowanymi cenami karteli rządowych. Pomysł ten odbił się w Polsce szerokim echem i sprowokował dyskusję wielu specjalistów, akademików, parlamentarzystów, a także przedstawicieli rządu z wicepremierem Eugeniuszem Kwiatkowskim na czele. Spore nadzieje wiązał z nim również Stanisław Mikołajczyk. Jako obrońca najbiedniejszych Polaków, dał się poznać jako czołowy przeciwnik sanacji; jego pisma były najczęściej konfiskowanymi gazetami na Pomorzu, wytoczono mu także wiele spraw sądowych. Z drugiej strony jako rzecznik pokojowego ułożenia stosunków między Polakami a Ukraińcami, (opowiadał się m.in. za uwzględnieniem ukraińskich interesów politycznych i ekonomicznych na ówczesnych kresach wschodnich) był zwalczany przez endecję. W 1930 jako jedyny ksiądz na liście Centrolewu uczestniczył w wyborach brzeskich, kandydując bez powodzenia z okręgu tczewskiego. W trakcie procesu brzeskiego zeznawał w charakterze świadka, broniąc m.in. Hermana Liebermana z PPS[72]. Po zjednoczeniu w 1931 ruchu ludowego, działał w ramach Stronnictwa Ludowego i został członkiem Rady Naczelnej SL. W lutym 1938 został wybrany do Naczelnego Komitetu Wykonawczego SL. Od 1936 był prezesem Komisji Gospodarczej SL we Lwowie oraz członkiem Zarządu Małopolskiego Towarzystwa Rolniczego. Współpracował zarówno z socjalistami takimi jak Andrzej Strug czy Stefan Czarnowski, jak i chadekami: Wojciechem Korfantym i Karolem Popielem. Był zwolennikiem racjonalnej polityki strajkowej. Organizował manifestację w Nowosielcach, szkolenia i wiece przed strajkiem chłopskim w Małopolsce w 1937. Pozostając od początku lat trzydziestych w bliskich kontaktach z gen. Józefem Hallerem, zainicjował porozumienia ugrupowań centrowych pod egidą swego byłego dowódcy, które dały początek powstałemu w 1936 Frontowi Morges. Był kapelanem Związku Hallerczyków, a w lipcu 1933 został wybrany razem z Izydorem Modelskim na członka Zarządu Głównego Związku.

Losy po wybuchu II wojny światowej
Po wybuchu wojny, jako przedstawiciel Stronnictwa Ludowego, włączył się we Lwowie w działalność podziemnego Komitetu Narodowego Polskiego, przekształconego następnie w Wydział Sztabu Komendy Związku Walki Zbrojnej -1 (Obszaru nr 3). Na przełomie marca i kwietnia 1940 został wyznaczony na kuriera do siedziby premiera Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, gen. Władysława Sikorskiego w Angers we Francji, gdzie miał zrelacjonować informacje na temat działań ZSRR na zachodniej Ukrainie. Na początku kwietnia 1940 został aresztowany przez NKWD we Lwowie. Był torturowany, a następnie najprawdopodobniej 4 kwietnia 1940 r. zamordowany podczas śledztwa, we lwowskiej siedzibie NKWD przy ul. Pełczyńskiej (w budynku Miejskiego Zakładu Energetycznego)